Democratie is heilig — behalve als de uitslag ons niet bevalt

Over hoe alle partijen die beweren de democratie te beschermen, haar grootste vijand zijn geworden

Over negen dagen mag jij stemmen. Gemeenteraadsverkiezingen, 18 maart 2026. Het vierjaarlijkse feestje van de lokale democratie. Confetti. Stemwijzers. Kieskompas. Lijsttrekkers die handen schudden op markten en met bezorgde gezichten naar buurthuizen kijken.

Maar voordat jij je stem hebt uitgebracht, is de uitslag al bewerkt. Niet door fraude. Door iets wat we tegenwoordig normaal vinden: framing, uitsluiting en angst als campagnetechniek. Van alle kanten. Van links. Van rechts. Van het midden. Van iedereen die liever de ander zwart maakt dan het eigen verhaal vertelt.

Dit stuk gaat niet over één partij. Dit stuk gaat over het systeem.

De wedstrijd met een vooraf bepaalde uitslag

Stel, je organiseert een hardloopwedstrijd. Tien deelnemers aan de start. Publiek langs de kant. Scheidsrechters, regels, een finishlijn. Alles eerlijk. Maar drie deelnemers spreken vooraf met elkaar af: als nummer zeven wint, erkennen we de uitslag niet. Nummer zeven mag meedoen — we sluiten hem niet uit van de start — maar als hij als eerste over de lijn komt, doen we alsof het niet is gebeurd.

Is dat een eerlijke wedstrijd?

In Den Haag, Rotterdam, Nijmegen en Amsterdam hebben meerderheden van zittende partijen aangekondigd dat ze onder geen beding willen samenwerken met Forum voor Democratie. Op voorhand. Voordat er gestemd is. Voordat er een zetel is geteld. Jouw stem op FvD mag je uitbrengen, maar hij zal niet leiden tot bestuurlijke invloed.

D66 Leiden formuleerde het in februari 2026 zo: FvD is er “om de democratie te ontregelen” en moet “niet als een gewone partij behandeld worden.” De SP reageerde nuchterder: er was op dat moment niet eens een lokaal verkiezingsprogramma van FvD bekend.

De uitsluiting kwam voordat er iets was om het over oneens te zijn.

Maar wacht — dit is geen eenrichtingsverkeer

En hier moet ik direct de bocht nemen die dit stuk eerlijk maakt. Want als je alleen kijkt naar hoe links en midden partijen rechts uitsluiten, mis je de helft van het plaatje.

Rechts doet precies hetzelfde. Andere labels, zelfde mechanisme.

Geert Wilders noemt collega-politici “landverraders die de grenzen hebben opengezet.” Hij noemde journalisten “tuig van de richel” en rechters “knettergek.” Hij stelde voor om de NPO af te schaffen — de publieke omroep die hem niet bevalt. Dat is geen inhoudelijk debat. Dat is framing. Dat is de ander diskwalificeren voordat de discussie begint.

FvD maakte van “woke” een containerbegrip voor alles wat ze verafschuwen. Alles wat progressief is — van genderneutraal taalgebruik tot Black Lives Matter, van klimaatbeleid tot diversiteitstraining — wordt onder één denigrerend label geschoven. Precies zoals links “racist” en “fascist” als containerbegrip gebruikt voor alles wat ze verafschuwen aan rechts.

BBB framed critici van de landbouw als “stadse elite die niet weet hoe een koe eruitziet.” Alsof je geen verstand mag hebben van stikstofbeleid tenzij je rubber laarzen draagt. Dat is hetzelfde mechanisme als GroenLinks dat iedereen die immigratiecijfers wil bespreken bestempelt als iemand die “niet aan de goede kant van de geschiedenis” staat.

En het woord “omvolking” — een term die rechtstreeks uit de alt-right nomenclatuur komt — wordt door sommigen op rechts gebruikt om iedereen die openstaat voor migratie neer te zetten als medeplichtige aan een geheime agenda. Dat is niet minder framing dan wanneer links iemand die minder immigratie wil bestempelt als racist.

Het punt is niet dat één kant dit doet. Het punt is dat iedereen het doet. En dat niemand er belang bij heeft om ermee te stoppen.

Het recept — voor alle partijen gelijk

Het werkt altijd hetzelfde, ongeacht de politieke kleur van de afzender.

Stap 1: Definieer de vijand. Niet het standpunt van de vijand. De vijand zelf. Links maakt van rechts “fascisten.” Rechts maakt van links “landverraders.” Het midden maakt van de flanken “populisten.” De vijand is altijd een karikatuur. Een stroman die makkelijker te verslaan is dan het werkelijke argument.

Stap 2: Geef een label dat de discussie stopt. Racist. Wappie. Woke. Omvolker. Complotdenker. Klimaatdrammer. Elk label doet hetzelfde werk: het maakt de drager ongeloofwaardig vóórdat hij zijn mond opendoet.

Stap 3: Maak het persoonlijk. Niet: “dit standpunt klopt niet, en hier is waarom.” Maar: “iemand die dit vindt, is een slecht mens.” Zodra het persoonlijk wordt, is het debat voorbij. Dan gaat het niet meer over beleid. Dan gaat het over karakter. En op karakter win je geen discussie — je vernietigt alleen je tegenstander.

Stap 4: Herhaal tot het een waarheid wordt. Als genoeg mensen het label herhalen — in de media, op social media, in talkshows, in Kamervragen — dan hoeft niemand meer te beargumenteren waaróm iemand fout zit. Het label heeft het werk al gedaan.

De media: scheidsrechter of medespeler?

En dan de rol van de media. Want de media zijn niet het neutrale speelveld waarop het debat wordt gevoerd. De media zíjn het debat. Ze bepalen wie spreekt, hoe lang, tegenover wie, en met welke vraagstelling.

We leven in een land waar de NPO vlak voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 een urenlange documentaire over D66-lijsttrekker Sigrid Kaag uitzond. Uit WOB-stukken bleek later dat D66 vergaande zeggenschap had over de inhoud — fragmenten moesten eruit, de uitzenddatum werd afgestemd. Een eerdere documentaire over Jesse Klaver was vlak voor verkiezingen wél teruggetrokken. Waar was de Wilders-documentaire? De Baudet-documentaire?

Maar laten we eerlijk zijn: Ongehoord Nederland, het platform van de andere kant, doet precies hetzelfde in spiegelbeeld. Hun “Woke-Watch” rubriek is niet minder gekleurd dan de programma’s die ze bekritiseren. Het is dezelfde eenzijdigheid, andere richting.

Rob Jetten die vlak voor verkiezingen in De Slimste Mens mag zitten — want dat is entertainment, geen campagne. Toch? Maar een FvD’er in dezelfde stoel? Ondenkbaar. En omgekeerd: Wilders die een X-account van miljoenen volgers gebruikt om dagelijks politieke tegenstanders te framen — is dat debat of is dat propaganda?

Kijk naar de gastenlijsten van talkshows. Tel de keren dat een vertegenwoordiger van PVV of FvD tegenover drie critici wordt gezet. Maar tel ook de keren dat een klimaatwetenschapper tegenover drie “sceptici” wordt gezet op platforms als Blckbx. Het frame is identiek: drie tegen één, de uitkomst staat vast.

Het probleem is niet dat media een kleur hebben. Het probleem is dat ze beweren neutraal te zijn terwijl ze het niet zijn. En die pretentie — van beide kanten — ondermijnt het vertrouwen in alles.

Angst als campagnestrategie — universeel en dodelijk

Terug naar 18 maart. Terug naar jou.

Let de komende negen dagen eens op één ding: hoeveel procent van de campagne gaat over wat een partij zelf wil doen, en hoeveel procent gaat over wat er gebeurt als de ander wint?

Links roept: als je op PVV stemt, komen de fascisten. Dan verlies je je rechten. Dan wordt Nederland een autoritaire staat. Wil je dat?

Rechts roept: als je op GroenLinks-PvdA stemt, worden de grenzen opengezet. Dan raken we overspoeld. Dan is er geen huis meer voor je kinderen. Wil je dat?

Het midden roept: als je op de flanken stemt, wordt het land onbestuurbaar. Dan krijg je chaos. Wil je dat?

Niemand zegt: dit zijn onze plannen, dit is onze onderbouwing, dit is hoe we het gaan betalen, en als je het er niet mee eens bent, praten we erover.

Want dat verkoopt niet. Angst verkoopt. En elke partij weet dat.

“Als partij X wint, komt er minder geld voor de zorg.” “Als partij Y wint, komen er meer buitenlanders.” “Als partij Z wint, gaat je energierekening omhoog.” Altijd het ergste scenario. Altijd het uiterste gevolg. Altijd de angst als motor.

En jij, als burger? Jij bent de pion in dit spel. Niet iemand die een weloverwogen keuze maakt op basis van programma’s en standpunten. Maar iemand die wordt bespeeld met angstbeelden om de “juiste” keuze te maken. En de “juiste” keuze is altijd: niet de ander.

De paradox van de uitsluiting

Uit onderzoek van Hart van Nederland blijkt dat Nederland exact verdeeld is over de uitsluiting van FvD: 49 procent voor, 39 procent tegen, 12 procent geen mening. Maar de verdeling is veelzeggend: 93 procent van de FvD-stemmers, 77 procent van de BBB-stemmers en 69 procent van de PVV-stemmers zijn tegen uitsluiting. Terwijl 86 procent van de GroenLinks-PvdA-stemmers en 79 procent van de D66-stemmers ervoor zijn.

Lees die cijfers nog eens. Wat je hier ziet is geen discussie over principes. Wat je hier ziet is tribale politiek. Elke groep vindt uitsluiting prima — zolang het de ander betreft.

Want stel dat de rollen omgedraaid waren. Stel dat PVV en FvD in een gemeente de meerderheid hadden en op voorhand besloten om GroenLinks-PvdA uit te sluiten van coalitievorming. Omdat GroenLinks “de Nederlandse identiteit ondermijnt” en “niet als een gewone partij behandeld moet worden.” Dezelfde formulering, ander label.

Zou links dat democratisch noemen? Of zou het hele land op zijn kop staan?

Precies.

De andere zijde: wanneer het terecht is

Nu het eerlijke deel.

Er zijn situaties waarin het weigeren van samenwerking niet alleen begrijpelijk maar ook verdedigbaar is. De FvD-kandidaat in Den Haag die terroristen verheerlijkte als “het goddelijk duo” en antisemitische uitspraken deed — dat is niet zomaar een label. Dat zijn gedocumenteerde uitspraken. Partijen die om zulke kandidaten heen willen werken, reageren op iets concreets.

En de Vlaamse filosoof Anton Jäger maakte in De Balie het punt dat het cordon sanitaire strategisch kan werken: het voorkomt dat bepaald gedachtegoed bestuurlijke macht krijgt. Maar hij waarschuwde ook voor de keerzijde: de overgebleven partijen raken tot elkaar veroordeeld, verliezen hun onderlinge onderscheidbaarheid, en de uitgesloten partij kan zich profileren als martelaar. Precies wat we in Nederland zien.

Het fundamentele punt: als je uitsluit vanwege specifieke, gedocumenteerde uitspraken van specifieke kandidaten — oké. Dat is een concrete, verdedigbare keuze. Maar als je uitsluit op basis van een vaag label (“ontregelen van de democratie”) dat op elke oppositiepartij geplakt kan worden — dan ben je geen democraat. Dan ben je een machtsspeler die zijn positie beschermt.

En dat geldt voor alle kanten. Als rechts zou oproepen tot uitsluiting van GroenLinks omdat ze “landverraders” zijn, zouden we dat ook niet accepteren. Het principe moet werken ongeacht de richting, of het is geen principe.

De libertarische spiegel

Trek het breder. Wat je hier ziet is een systeem dat zichzelf in stand houdt.

Partijen die al decennia regeren — VVD, CDA, D66, PvdA — komen telkens terug. Niet per se omdat de kiezer zo tevreden is, maar omdat het alternatief zo succesvol is weggezet dat stemmen op iets anders voelt als een risico. De kiezer stemt niet vóór het bekende, hij stemt tégen het onbekende.

Maar ook de oppositiepartijen houden het systeem in stand. PVV bouwt haar hele identiteit op vijandbeelden. FvD definieert zichzelf door wat het bestrijdt, niet door wat het bouwt. BBB was een boze reactie op Den Haag maar worstelt met een eigen visie. De flanken leven van de vijand — net als het midden.

En de burger? Die zit ertussen. Wordt van alle kanten bespeeld met angstbeelden. Hoort van links dat rechts gevaarlijk is. Hoort van rechts dat links het land kapotmaakt. Hoort van het midden dat beide flanken onverantwoord zijn. En gaat uiteindelijk stemmen op basis van wie hem het minst bang maakt.

Dat is geen democratie. Dat is een angstmarkt.

Als alle partijen meer energie steken in het demoniseren van de ander dan in het verdedigen van het eigen verhaal — als de discussie wordt doodgemaakt door labels in plaats van gevoerd op feiten — beschermen ze dan de democratie, of beschermen ze alleen zichzelf?

18 maart: stem. Maar denk eerst.

Ik ga je niet vertellen op wie je moet stemmen. Dat is niet mijn taak en niet mijn recht.

Maar ik ga je wel vragen: lees de programma’s. Niet de samenvatting in de krant, niet de soundbite op TV, niet het label dat een partij van een andere partij heeft gekregen. Lees wat ze schrijven. Vergelijk het met wat ze doen. En maak dan je eigen keuze.

Want als je stemt op basis van angst voor een ander, stem je niet. Dan laat je iemand anders voor je stemmen.

En let op iets anders: hoeveel raakvlakken partijen eigenlijk hebben. Bijna iedereen wil betaalbare woningen, goede zorg en veilige buurten. De verschillen worden uitvergroot, de overeenkomsten worden verzwegen — want aan overeenkomsten valt geen campagne te voeren.

Dit is het tweede deel in een serie over framing. In het vorige stuk ontleedden we het mechanisme. In de komende stukken: hoe het wappie-label een land het zwijgen oplegde terwijl de vragen achteraf terecht bleken, hoe de stikstof-framing de boeren monddood maakte, en hoe dezelfde patronen internationaal terugkeren rond Gaza, Oekraïne en migratie.

Wees het eens met het oneens zijn.

Dit is een opiniestuk. Het bevat de persoonlijke visie van de redactie, geschreven vanuit een libertarisch perspectief: de overtuiging dat de overheid te groot, te machtig en te bemoeizuchtig is geworden, en dat individuele vrijheid en persoonlijke verantwoordelijkheid het fundament vormen van een gezonde samenleving. Feiten en cijfers zijn gebaseerd op openbare bronnen. Bent u het oneens? Goed. Schrijf uw reactie. Daar is dit platform voor.

Bronnen

1. NOS, “FvD in zeker drie gemeenten geboycot vanwege rechtsextremistische kandidaten” (5 februari 2026)
2. Sleutelstad, “Weinig animo voor oproep D66 Leiden tot cordon sanitaire FVD” (3 februari 2026) — D66: FvD is er “om de democratie te ontregelen”
3. Hart van Nederland Panel (februari 2026) — 49% voor uitsluiting FvD, 39% tegen; uitsplitsing per partij-achterban
4. De Groene Amsterdammer, “In de meeste landen en regio’s brokkelt het cordon sanitaire rond uiterst rechts af” (5 maart 2025) — Anton Jäger over voor- en nadelen
5. De Groene Amsterdammer, “Cordon sanitaire” (28 januari 2025) — analyse politieke uitsluiting
6. NOS, “D66 en ministerie bemoeiden zich uitvoerig met Kaag-documentaire” (30 juni 2021) — WOB-stukken
7. Mediacourant, “Sigrid Kaag en VPRO onder vuur na bizarre onthulling” (30 juni 2021) — reacties mediakenners
8. PVV Kamervragen Martin Bosma over Kaag-documentaire (december 2020) — vergelijking teruggetrokken Klaver-documentaire
9. De Correspondent, “Wilders trekt zich niets aan van de democratie” (juni 2025) — Wilders’ labels: “landverraders”, “tuig van de richel”, “knettergek”
10. De Correspondent, “Alles en iedereen is woke. Maar wat zegt dat nog?” (december 2021) — “woke” als containerbegrip
11. De Groene Amsterdammer, “Wie wil er nog woke zijn?” (april 2023) — data-onderzoek: verschuiving van trots vignet naar denigrerend label
12. BNNVARA/Joop, “Hoe rechts het begrip woke vergiftigt” — “woke” als discussiedoder, parallel met “racist”
13. NOS, “Hoe de betekenis van woke veranderde in 2022” — Yeşilgöz H.J. Schoo-lezing; JA21 “woke-conferentie”
14. BNNVARA/Joop, “Tijd voor een cordon sanitaire tegen extreemrechts in de provincies” — GroenLinks-voorstel om PVV, FvD, BBB en JA21 uit te sluiten
15. UvA Persvoorlichting, “Gemeenteraadsverkiezingen 2026” — expertlijst: framing, polarisatie en desinformatie